Głuchołazy - miasto warowne
[&tab;]
Odkrycie złota na terenach przygranicznych, głównie na Ziemi Nyskiej wzbogaciło niewątpliwie mieszkańców tego regionu, ale przyczyniło się jednocześnie do wielu przykrości.
Mieszkańcy sąsiednich Moraw, gdzie odkrywano już tylko szczątkowe ilości cennego kruszcu, spoglądali z zazdrością na systematyczne bogacenie się sąsiadów ze Śląska. Podbudowani bezkarnym zagrabieniem przez margrabiego morawskiego kopalń złota w Cukmantlu, zaczęli od połowy XIII wieku coraz częściej napadać na przygraniczne miejscowości. Ziemi Nyskiej, niszcząc, paląc, rabując, nierzadko mordując bezbronną ludność.
Biskupi wrocławscy i książęta piastowscy, prawowici władcy Śląska, postanowili położyć kres bezprawiu i zabezpieczyć pogranicze przed najazdami zaborczych sąsiadów. Z polecenia biskupa Wawrzyńca Głuchołazy i Paczków miały się stać miastami warownymi, co potwierdzają dokumenty z 1263 i 1344 roku.
Pierwsze obwarowanie Głuchołaz było prymitywne. Miasto otoczono wałem ziemnym najeżonym ostro zakończonymi palami. Palisadę otaczała na całym jej obwodzie głęboka fosa z wodą. Odpowiedni system kanalizacyjny zapewniał napełnianie i systematyczne zasilanie wodą rzeki Biała. Przy domu wójta postawiono wieżę wartowniczą. Dokonania te spowodowały, że w dokumentach nazywano od roku 1315 Głuchołazy "warownią". Przez wiele dziesiątków lat palisada z fosą i naturalna przeszkoda - rzeka Biała stanowiły skuteczne zabezpieczenie przed napadami, ale w miarę rozwoju sztuki wojennej okazały się niewystarczające.
Już w 1261 roku książę Henryk III nadał mieszkańcom Nysy prawo otoczenia miasta murem kamiennym, ale budowa murów trwała bardzo długo i dopiero w 1350 roku Nysa otrzymała pierścień murów obronnych z 26 wieżyczkami. Mury nyskie stały się zapewne wzorem dla mniejszych miast, jak Głuchołazy, Paczków czy Grodków, gdzie wkrótce stanęły obwarowania kamienne, najokazalsze w Paczkowie. Odtąd w dokumentach i kronikach Głuchołaz pojawiły się określenia: obok obwarowań, za murami obronnymi, przy bramie dolnej lub górnej...
Mury obronne Nysy, Głuchołaz, Paczkowa i nieco później Otmuchowa zbudowano z inicjatywy i fundacji biskupa wrocławskiego Przecława z Pogorzeli, zwanego później fortyfikatorem Ziemi Nyskiej. Dziwna to była postać. Mimo przywdzianych szat biskupich lubował się w polowaniach, turniejach rycerskich, nierzadko uczestniczył w wyprawach nie mających nic wspólnego ze stanem duchownym. Ówczesny papież rzymski, nękany licznymi skargami na wybryki biskupa, spowodował nadanie Przecławowi w dożywocie zamku w Javorniku (Jansi wrch) pod warunkiem stałego w nim pobytu i wypełnianiu czynności biskupich.
Mury kamienne nie były jedynym elementem obronnym Głuchołaz. Wzorem innych miast średniowiecznych zbudowano wewnątrz murów zamek przy bramie dolnej zwanej również "nyską". Zamek i brama nyska stanęły w miejscu, gdzie dziś stoi budynek poczty, a brama górna u wylotu obecnej ulicy Korfantego. Z zamku prowadziły podziemne przejścia - kryjówki do kościoła parafialnego i łączyły obie bramy. Z zachowanych dokumentów wynika, że pierwszym właścicielem zamku był rycerz Sandkorn a kasztelanem von Waldow z Nysy. Kolejnymi kasztelanami byli rycerz Henryk Tschiswitz, Krzysztof von Parschitz., Wawrzyniec Urberger, Mateusz z Łagowa i od roku 1537 von Pendorfer.
Najlepsze obwarowania i zamki niewiele znaczyły bez uzbrojonych odpowiednio ludzi, gotowych w każdej chwili do obrony miasta. Stąd też stała gotowość bojowa należała do podstawowych obowiązków mieszkańców miasta. Gdy strażnik z wieży wartowniczej zawołał : "Zbliża się nieprzyjaciel", było to jednoznaczne z rozkazem: "Wszyscy mężczyźni na mury!" Obrona własnego miasta była punktem honoru każdego obywatela.
Ważną rolę w obronie miasta odgrywały cechy rzemieślnicze. Rozporządzenie biskupa Andrzeja z r. 1590, zatwierdzające powstanie bractwa cechowego, określało również jego obowiązki w zakresie obrony miasta. Dokument mówi między innymi: "Ponieważ w dzisiejszych niebezpiecznych czasach jest koniecznym, aby każdy członek cechu ćwiczył strzelanie z karabinu". Dokument ustalał również, że czeladnik tkacki, który pragnął zostać mistrzem, musiał posiadać dobrą lufę, hubkę, proch strzelniczy i ołów, a czeladnik piarski pretendujący do tytułu mistrza obok znajomości swojego zawodu winien posiadać karabin z przyrządami. Z kolei biskup Kacper z Łagowa zarządził w roku 1673, że każdy dorosły mężczyzna powinien mieć w domu dobra, mocną i długą lufę, której pociski rażą na odległość co najmniej trzystu łokci. Spełnienie tych warunków przy solidnych obwarowaniach i zamku z załogą zapewniały bezpieczeństwo mieszkańców Głuchołaz i stałą, pełną gotowość bojową w razie najazdu na miasto.
Brzemiennymi w skutki dla warowni głuchołaskiej były wojny husyckie. Dowódca zwycięskich oddziałów husyckich po zajęciu i zdewastowaniu Ziemi Nyskiej, zawarł wprawdzie w 1436 roku pokój z biskupem wrocławskim, ale warunki pokoju były dla miasta bardzo ciężkie i bezwzględne: najeźdźca zażądał od biskupa zrównania z ziemią wszystkich miast biskupstwa, zwłaszcza Ziemi Nyskiej. Chcąc ratować od zagłady niezdobyty jeszcze przez Husytów zamek otmuchowski, kapituła wrocławska przyjęła trudne warunki pokoju. Zgodnie z umową przystąpiono w Głuchołazach do rozbiórki murów obronnych. Zburzono je wprawdzie tylko do połowy i wyrównano, ale w takim stanie nie stanowiły należytej obrony. Wniosek władz miasta o odbudowę obwarowań, skierowany do biskupa został odrzucony. Nie mogło zresztą być inaczej, jeśli odbudowa murów wymagała znacznych nakładów pieniężnych i materiałowych, a kasa biskupstwa wrocławskiego była w tym czasie pusta. Dalsze uporczywe starania władz miasta doprowadziły, że w roku 1460 uzyskano niezbędne do tego fundusze, zakupiono materiały i przystąpiono do odbudowy murów. 30 lat później czytamy w kronice miasta, że obwarowania miejskie wróciły do pierwotnego stanu. Kolejna notatka mówi, że w 1611 roku, a więc krótko przed wybuchem wojny trzydziestoletniej, mury miejskie groziły zwaleniem, a wieża strażnicza wymagała odnowienia. Ale już dwa lata później Głuchołazy były miastem uzbrojonym i zabezpieczonym.
Wojna trzydziestoletnia poczyniła dalsze spustoszenia fortecy. Mury obronne uległy wprawdzie niewielkim uszkodzeniom, ale zburzony został zamek, który przestał istnieć w 1650 roku.
Całkowity kres warowni głuchołaskiej położyły wojny austriacko - pruskie. Król pruski, ówczesny władca tych terenów, ubezpieczył się przed Austriakami budując potężne twierdze m. innymi w Świdnicy, Kłodzku, Nysie i w Koźlu, uważając, że mniejsze miasta, a więc i Głuchołazy nie były w stanie stawić czoła armii austriackiej. Król nie tylko nie starał się umocnić obwarowań miejskich, ale skłonił parlament do wydania w roku 1764 zarządzenia nakazującego niwelację wałów, rozbiórkę murów obronnych i zrównanie z ziemią fosy. Zarządzenie to powtórzono w jeszcze ostrzejszej formie w 1780 roku. Zgodnie z tym władze przystąpiły do działania. Na zasypanej i zrównanej fosie założono ogrody, a cegłę i kamienie uzyskane z rozbiórki murów obronnych przeznaczono na remonty kamienic i budowę nowych domów.
I tak u schyłku XVIII wieku twierdza Głuchołazy przestała istnieć.
Autor: Stefan Morajko
o autorze
Mieszkańcy sąsiednich Moraw, gdzie odkrywano już tylko szczątkowe ilości cennego kruszcu, spoglądali z zazdrością na systematyczne bogacenie się sąsiadów ze Śląska. Podbudowani bezkarnym zagrabieniem przez margrabiego morawskiego kopalń złota w Cukmantlu, zaczęli od połowy XIII wieku coraz częściej napadać na przygraniczne miejscowości. Ziemi Nyskiej, niszcząc, paląc, rabując, nierzadko mordując bezbronną ludność.
Biskupi wrocławscy i książęta piastowscy, prawowici władcy Śląska, postanowili położyć kres bezprawiu i zabezpieczyć pogranicze przed najazdami zaborczych sąsiadów. Z polecenia biskupa Wawrzyńca Głuchołazy i Paczków miały się stać miastami warownymi, co potwierdzają dokumenty z 1263 i 1344 roku.
Pierwsze obwarowanie Głuchołaz było prymitywne. Miasto otoczono wałem ziemnym najeżonym ostro zakończonymi palami. Palisadę otaczała na całym jej obwodzie głęboka fosa z wodą. Odpowiedni system kanalizacyjny zapewniał napełnianie i systematyczne zasilanie wodą rzeki Biała. Przy domu wójta postawiono wieżę wartowniczą. Dokonania te spowodowały, że w dokumentach nazywano od roku 1315 Głuchołazy "warownią". Przez wiele dziesiątków lat palisada z fosą i naturalna przeszkoda - rzeka Biała stanowiły skuteczne zabezpieczenie przed napadami, ale w miarę rozwoju sztuki wojennej okazały się niewystarczające.
Już w 1261 roku książę Henryk III nadał mieszkańcom Nysy prawo otoczenia miasta murem kamiennym, ale budowa murów trwała bardzo długo i dopiero w 1350 roku Nysa otrzymała pierścień murów obronnych z 26 wieżyczkami. Mury nyskie stały się zapewne wzorem dla mniejszych miast, jak Głuchołazy, Paczków czy Grodków, gdzie wkrótce stanęły obwarowania kamienne, najokazalsze w Paczkowie. Odtąd w dokumentach i kronikach Głuchołaz pojawiły się określenia: obok obwarowań, za murami obronnymi, przy bramie dolnej lub górnej...
Mury obronne Nysy, Głuchołaz, Paczkowa i nieco później Otmuchowa zbudowano z inicjatywy i fundacji biskupa wrocławskiego Przecława z Pogorzeli, zwanego później fortyfikatorem Ziemi Nyskiej. Dziwna to była postać. Mimo przywdzianych szat biskupich lubował się w polowaniach, turniejach rycerskich, nierzadko uczestniczył w wyprawach nie mających nic wspólnego ze stanem duchownym. Ówczesny papież rzymski, nękany licznymi skargami na wybryki biskupa, spowodował nadanie Przecławowi w dożywocie zamku w Javorniku (Jansi wrch) pod warunkiem stałego w nim pobytu i wypełnianiu czynności biskupich.
Mury kamienne nie były jedynym elementem obronnym Głuchołaz. Wzorem innych miast średniowiecznych zbudowano wewnątrz murów zamek przy bramie dolnej zwanej również "nyską". Zamek i brama nyska stanęły w miejscu, gdzie dziś stoi budynek poczty, a brama górna u wylotu obecnej ulicy Korfantego. Z zamku prowadziły podziemne przejścia - kryjówki do kościoła parafialnego i łączyły obie bramy. Z zachowanych dokumentów wynika, że pierwszym właścicielem zamku był rycerz Sandkorn a kasztelanem von Waldow z Nysy. Kolejnymi kasztelanami byli rycerz Henryk Tschiswitz, Krzysztof von Parschitz., Wawrzyniec Urberger, Mateusz z Łagowa i od roku 1537 von Pendorfer.
Najlepsze obwarowania i zamki niewiele znaczyły bez uzbrojonych odpowiednio ludzi, gotowych w każdej chwili do obrony miasta. Stąd też stała gotowość bojowa należała do podstawowych obowiązków mieszkańców miasta. Gdy strażnik z wieży wartowniczej zawołał : "Zbliża się nieprzyjaciel", było to jednoznaczne z rozkazem: "Wszyscy mężczyźni na mury!" Obrona własnego miasta była punktem honoru każdego obywatela.
Ważną rolę w obronie miasta odgrywały cechy rzemieślnicze. Rozporządzenie biskupa Andrzeja z r. 1590, zatwierdzające powstanie bractwa cechowego, określało również jego obowiązki w zakresie obrony miasta. Dokument mówi między innymi: "Ponieważ w dzisiejszych niebezpiecznych czasach jest koniecznym, aby każdy członek cechu ćwiczył strzelanie z karabinu". Dokument ustalał również, że czeladnik tkacki, który pragnął zostać mistrzem, musiał posiadać dobrą lufę, hubkę, proch strzelniczy i ołów, a czeladnik piarski pretendujący do tytułu mistrza obok znajomości swojego zawodu winien posiadać karabin z przyrządami. Z kolei biskup Kacper z Łagowa zarządził w roku 1673, że każdy dorosły mężczyzna powinien mieć w domu dobra, mocną i długą lufę, której pociski rażą na odległość co najmniej trzystu łokci. Spełnienie tych warunków przy solidnych obwarowaniach i zamku z załogą zapewniały bezpieczeństwo mieszkańców Głuchołaz i stałą, pełną gotowość bojową w razie najazdu na miasto.
Brzemiennymi w skutki dla warowni głuchołaskiej były wojny husyckie. Dowódca zwycięskich oddziałów husyckich po zajęciu i zdewastowaniu Ziemi Nyskiej, zawarł wprawdzie w 1436 roku pokój z biskupem wrocławskim, ale warunki pokoju były dla miasta bardzo ciężkie i bezwzględne: najeźdźca zażądał od biskupa zrównania z ziemią wszystkich miast biskupstwa, zwłaszcza Ziemi Nyskiej. Chcąc ratować od zagłady niezdobyty jeszcze przez Husytów zamek otmuchowski, kapituła wrocławska przyjęła trudne warunki pokoju. Zgodnie z umową przystąpiono w Głuchołazach do rozbiórki murów obronnych. Zburzono je wprawdzie tylko do połowy i wyrównano, ale w takim stanie nie stanowiły należytej obrony. Wniosek władz miasta o odbudowę obwarowań, skierowany do biskupa został odrzucony. Nie mogło zresztą być inaczej, jeśli odbudowa murów wymagała znacznych nakładów pieniężnych i materiałowych, a kasa biskupstwa wrocławskiego była w tym czasie pusta. Dalsze uporczywe starania władz miasta doprowadziły, że w roku 1460 uzyskano niezbędne do tego fundusze, zakupiono materiały i przystąpiono do odbudowy murów. 30 lat później czytamy w kronice miasta, że obwarowania miejskie wróciły do pierwotnego stanu. Kolejna notatka mówi, że w 1611 roku, a więc krótko przed wybuchem wojny trzydziestoletniej, mury miejskie groziły zwaleniem, a wieża strażnicza wymagała odnowienia. Ale już dwa lata później Głuchołazy były miastem uzbrojonym i zabezpieczonym.
Wojna trzydziestoletnia poczyniła dalsze spustoszenia fortecy. Mury obronne uległy wprawdzie niewielkim uszkodzeniom, ale zburzony został zamek, który przestał istnieć w 1650 roku.
Całkowity kres warowni głuchołaskiej położyły wojny austriacko - pruskie. Król pruski, ówczesny władca tych terenów, ubezpieczył się przed Austriakami budując potężne twierdze m. innymi w Świdnicy, Kłodzku, Nysie i w Koźlu, uważając, że mniejsze miasta, a więc i Głuchołazy nie były w stanie stawić czoła armii austriackiej. Król nie tylko nie starał się umocnić obwarowań miejskich, ale skłonił parlament do wydania w roku 1764 zarządzenia nakazującego niwelację wałów, rozbiórkę murów obronnych i zrównanie z ziemią fosy. Zarządzenie to powtórzono w jeszcze ostrzejszej formie w 1780 roku. Zgodnie z tym władze przystąpiły do działania. Na zasypanej i zrównanej fosie założono ogrody, a cegłę i kamienie uzyskane z rozbiórki murów obronnych przeznaczono na remonty kamienic i budowę nowych domów.
I tak u schyłku XVIII wieku twierdza Głuchołazy przestała istnieć.
Autor: Stefan Morajko
o autorze
2004-06-30
