Ryc.1
Ryc.2
Następną grupę źródeł stanowią materiały z badań archeologicznych. Niestety, ze względu na niewielki zakres tych badań, nie pozyskano w ich wyniku źródeł, które przyczyniłyby się do znaczącego poszerzenia wiedzy odnośnie poruszanej tu problematyki. Nieliczne są także zabytki architektury z tego okresu. Po dzień dzisiejszy zachował się kamienny portal w kościele farnym, fragmenty fortyfikacji miejskich oraz średniowieczny układ urbanistyczny starego miasta. Powstanie Głuchołaz jest nierozerwalnie związane ze złotem. W trakcie akcji kolonizacyjnej pogranicza śląsko-morawskiego, prowadzonej równolegle przez biskupa wrocławskiego Wawrzyńca i margrabię morawskiego Władysława Henryka, doszło do rywalizacji o położone w naszym rejonie złoża złota. Około roku 1220 władca Moraw zajął siłą biskupią osadę górniczą Cukmantel (dzisiejsze Zlate Hory). Aby zapobiec dalszym aneksjom Morawian, biskup, za zgodą księcia śląskiego Henryka Brodatego, zlecił rycerzowi Witigo, przeprowadzenie akcji kolonizacyjnej w dolinie Białej Głuchołaskiej. W jej wyniku założono warowne miasto Głuchołazy, które miało bronić dostępu do Ziemi Nyskiej. Lokacja miasta, na prawie flamandzkim, nastąpiła pomiędzy 1220 lub 1232 roku. Zachowany, po dziś dzień, układ urbanistyczny głuchołaskiej starówki pozwala na ustalenie podstawowych cech pierwotnego rozplanowania. Miasto posiadało plan owalu z centralnie położonym, prostokątnym rynkiem, którego pierzeje zorientowano według czterech stron świata. Z narożników rynku wybiegały, w kierunkach południowym i północnym, główne ulice, zbiegające się wrzecionowato w miejscu dawnych bram, oraz boczne, biegnące prostopadle w stosunku do nich. Dodatkowo dłuższe pierzeje rynku wschodnią i zachodnią przedzielono w połowie mniejszymi uliczkami. Całość rozplanowania cechuje schematyczny, szachownicowy układ kwartałów z szeregowo ułożonymi parcelami budowlanymi. Miasto otoczono wałem ziemnym z palisadą drewnianą oraz fosą. Wkrótce po lokacji wzniesiono murowany kościół parafialny (wzmiankowany w 1285 r.). Z pierwszej świątyni zachował się tylko wczesnogotycki, dwuwieżowy masyw fasady zachodniej z, położonym na jej osi, kamiennym, ostrołukowym portalem. W zabudowie miejskiej dominowało budownictwo drewniane i wątpliwe czy istniały w tym czasie jakieś prywatne domy murowane, gdyż, jak do tej pory, nie natrafiono na gotyckie piwnice. Niewiele danych o najstarszym okresie funkcjonowania miasta wniosły badania archeologiczne. Na najstarsze nawarstwienia, datowane na XIII-XIV w., natrafiono podczas nadzoru prac ziemnych w NE części rynku oraz w trakcie badań ratowniczych przy ulicy Kardynała Wyszyńskiego (dawniej Warszawskiej), gdzie obok pozostałości warstwy kulturowej, odkryto prostokątną jamę o ściankach obudowanych drewnem. W pierwszej połowie XIV wieku wokół miasta, w miejsce wału z palisadą, został zbudowany mur obronny z kamienia łamanego. W tym czasie wzniesiono, prawdopodobnie, także wieżę Bramy Górnej, o czym świadczy, zachowana do dzisiaj, jej dolna gotycka partia. Terminus ante quem tego wydarzenia wyznacza dokument z 1344, wymieniający Głuchołazy jako miasto z wieżami obronnymi (oppidum cum turribus). W dokumencie tym wspominana jest także siedziba rycerzy Sandkorna i von Waldowa, usytuowana w obrębie muru miejskiego, po zachodniej stronie Bramy Górnej. Siedziba ta w wielu opracowaniach traktowana jest jako zamek. Ponadto w dokumentach z lat 1445 i 1495 pojawia się nazwa "Kirschenschloss Ziegenhals", która też bywa utożsamiana z tym zamkiem. Choć istnienie zamków w obrębie obwarowań miast śląskich nie było niczym niezwykłym, to lokalizacja zamku w Głuchołazach może budzić jednak pewne wątpliwości [1]. Nie można wykluczyć, że rolę siedziby rycerzy, pełniących, prawdopodobnie, obowiązki dowódców straży (Burghauptmann), mogła spełniać wieża Bramy Dolnej. Natomiast określenie "Kirschenschloss Ziegenhals" można odnosić bądź do całego miasta warownego, bądź też do głuchołaskiej fary, która była przystosowana do obrony (inkastelowana), o czym świadczą strzelnice, zachowane w jej zachodniej fasadzie. W. Dziewulski, znowu, nazwę tę odnosi do szpitala św. Krzyża, usytuowanego przed bramą Górną. Obwarowania miejskie Głuchołaz zostały w znacznym stopniu zniszczone w czasie najazdu husyckiego. Jednak dokument z roku 1444 informował, że miasto nadawało się już do obrony. O naprawach fortyfikacji zdają się świadczyć łaty z cegły gotyckiej wśród kamiennego wątku istniejących do dziś fragmentów muru miejskiego. Być może w trakcie tej odbudowy dokonano modernizacji obwarowań, wznosząc, w ciągu muru obwodowego, baszty cylindryczne lub półcylindryczne (łupinowe), widoczne na późniejszych widokach miasta. Wydaje się, że to właśnie doświadczenia wojen husyckich, w czasie których zastosowano artylerię, wpłynęły na popularności baszt budowanych na rzucie koła lub półkola, co stwarzało możliwość rykoszetowania i osłabiania uderzeń pocisków z broni palnej. W tym samym okresie, zapewne, przed Bramę Górną wysunięto dodatkowe umocnienie tzw. przedbramie, które było połączone z bramą główną tzw. gardzielą. Pozostałości tego założenia obronnego widać wyraźnie na grafice autorstawa Friedricha B. Wernera. Niewiele można powiedzieć o obwarowaniach w pobliżu Bramy Dolnej. Jedynym widokiem obejmującym także tę część fortyfikacji miejskich jest obraz przedstawiający pożar Głuchołaz w 1834 roku. Widać na nim, bliżej nieokreśloną, niską basztę, wysuniętą poza ciąg muru obwodowego, z którym połączona jest gardzielą bramną, brak jest natomiast wieży bramnej. Można by w tym założeniu obronnym dopatrywać się, biorąc oczywiście poprawkę na niedoskonałości warsztatowe obrazu, czegoś w rodzaju barbakanu, stanowiącego rozwiniętą formę przedbramia. W XV wieku zmieniła się także sylweta kościoła parafialnego. Pierwsza świątynia głuchołaska spłonęła w 1428 roku, po zdobyciu miasta przez husytów. Z 1452 roku pochodzi dokument mówiący o odbudowie kościoła. Konsekracja odbudowanej fary nastąpiła między latami 1456 a 1467. Z pośród świeckich budynków najważniejsze była siedziba wójta, która powstała, zapewne, już w czasie lokacji miasta. Miała on charakter obronny, o czym świadczy dokument biskupi z 1472r., nakazujący budowę wieży strażniczej przy wójtostwie. Budynek ten prawdopodobnie wcześnie wymurowano, gdyż, widoczna na obrazie z poł. XVII w., siedziba wójta ma cechy późnogotycko-renesansowe. Na przełomie XIV i XV wieku zaczęły rozwijać się przedmieścia (pojawiają się wzmianki o budynkach mieszkalnych i folwarkach). Z roku 1472 znana jest już kościół cmentarny p.w. św. Rocha, usytuowana tuż przed Bramą Dolną. Znaczące zmiany w obliczu miasta dokonały się w szesnastym stuleciu. Około połowy XVI wieku zaczęły w Głuchołazach powstawać pierwsze prywatne domy murowane. W 1552 roku na rynku został wzniesiony renesansowy ratusz. W tym samym czasie wybrukowano ulice miejskie. Inwestycję tę potwierdziły nadzory archeologiczne prac ziemnych w pobliżu bram Górnej i Dolnej, w trakcie których stwierdzono występowanie nowożytnego bruku z otoczaków kamiennych. Na przełomie XVI i XVI stulecia dokonano także ostatniej, jak się wydaje, modernizacji murowanych fortyfikacji miejskich, kiedy to wieżę bramy Górnej nadbudowano a, następnie, zwieńczono renesansową attyką. Charakterystycznymi elementami wyglądu Głuchołaz tego okresu były liczne studnie z żurawiami, widoczne na siedemnastowiecznym obrazie miasta. Usytuowane one były na rynku i na zapleczach gospodarczych kamienic. Jedną z takich studni odkryto w trakcie badań wykopaliskowych przy ulicy Kardynała Wyszyńskiego. Z jej wypełniska wydobyto zespół naczyń ceramicznych datowanych na przełom XV/XVI w. Podsumowując należy stwierdzić, że historia przemian przestrzennych Głuchołaz w czasach funkcjonowania głuchołasko-zlatohorskiego zagłębia złota nie jest w pełni rozpoznana. Wpływ na to mają stosunkowo niewielka ilość dokumentów historycznych, uboga ikonografia, a także niewielki zakres, przeprowadzonych do tej pory, badań archeologicznych. Stan wiedzy na ten temat może zostać poszerzony tylko w wyniku intensyfikacji badań wykopaliskowych głuchołaskiej starówki, prowadzonych przy okazji prac ziemnych.
Piotr Chrobak

BIBLIOGRAFIA J. BOGDANOWSKI, Z. HOLCER, M. KORNECKI 1994, Słownik terminologiczny architektury, t. II. Architektura obronna, Warszawa. J. GOŁUCHOWSKI 1957, Ocena pracy Wadysława Dziewulskiego "Studium historyczno-urbanistyczne miasta Głuchołaz", maszynopis w PKZ Wrocław. W. DZIEWULSKI 1957 Studium historyczno-urbanistyczne miasta Głuchołazy maszynopis w PKZ Wrocław, 1974 Zarys rozwoju Głuchołaz w epoce feudalnej i kapitalistycznej, (w:) "Szkice Nyskie" , t. 1, Opole. T. CHRZANOWSKI, M. KORNECKI 1963, Powiat nyski, (w:) Katalog zabytków sztuki w Polsce, województwo opolskie, t. 7, z. 12 , Warszawa. M. KRAWCZYK 1999, Sprawozdanie z nadzoru i ratowniczych badań wykopaliskowych przeprowadzonych w Głuchołazach, przy ulicy Warszawskiej w dniach 18 - 20 października 1999r., praca w maszynopisie, Muzeum w Nysie. P. KUTZER 1928, Aus einer kleinen Fürstenstadt, Historischer Rückblick auf die Vergangenheit von Ziegenhals, Ziegenhals. M. PRZYŁĘCKI 1987, Miejskie fortyfikacje średniowieczne na Dolnym Śląsku. Ochrona, konserwacja, ekspozycja. Warszawa, 1993, Ewolucja i modernizacja fortyfikacji na Śląsku od XIII do XVII w., praca w maszynopisie, Wrocław. W. ROMIŃSKI 1978, Sprawozdanie z inspekcji archeologicznej przeprowadzonej na terenie śródmieścia Głuchołaz w listopadzie 1978 r., praca w maszynopisie, Muzeum w Nysie. W. URBAN 1970, Katalog dokumentów Archiwum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Część 1, Rzym