Tegoroczne Dni Głuchołaz, obchodzone były z podtytułem „780 lat miasta”. Ponieważ nie zachował się żaden dokument, który okoliczności i datę założenia Głuchołaz jednoznacznie by potwierdzał, rok 1222 często w tym kontekście jest podważany. Przyjrzyjmy się zatem jak doszło do powstania naszego miasta, i czy przypadkiem nie jest ono nieco młodsze.
Pod koniec drugiej dekady XIII-wieku, posuwające się wzdłuż Nysy Kłodzkiej i Białej Głuchołaskiej osadnictwo organizowane przez biskupa wrocławskiego, niewątpliwie niewiele liczyło się z bardzo mglistymi granicami posiadłości kościelnych i bez ogródek zagarniało należącą do księcia puszczę graniczną. Tylko w tan sposób można zrozumieć zetknięcie się osadnictwa biskupiego z falą osadnictwa organizowanego przez margrabiego morawskiego Władysława Henryka. Do ich rywalizacji kolonizacyjnej, w zdawałoby się nieciekawych gospodarczo terenach górskich, przyczyniło się odkrycie przez kolonistów biskupich złóż złota. Niewątpliwie to ta wiadomość zwiększyła ich napływ na ziemie kasztelani nysko - otmuchowskiej.
Właśnie wówczas powstała u stóp Kopy Biskupiej niewielka osada górnicza Cukmantel, czyli dzisiejsze Zlate Hory. Tutaj duże pokłady złota odkryto około roku 1220. Zlate Hory były własnością biskupa, tak więc również odkryte bogactwa należały do niego. Niestety tereny te sąsiadowały z posiadłościami margrabiego morawskiego Władysława Henryka, który niewiele się zastanawiając, śmiało sięgnął po nie , po czym bez skrupułów zaczął wydobywać tutejsze złoto. Wiadomość o tym, do Wrocławia dotarła stosunkowo późno, do czego niewątpliwie przyczynił się zwierzchnik Moraw. Biskup Wawrzyniec, ufny w moc prawa wierzył, że konflikt o Zlate Hory, zostanie załatwiony zgodnie z prawem i po jego myśli, dlatego też kilkakrotnie słał posłów do margrabiego, ten jednak zbywał ich zapewnieniami, że odda kopalnie już w najbliższym czasie. Nie widząc skuteczności takich działań, biskup wrocławski, zwrócił się z prośbą o rozstrzygnięcie sporu do papieża Honoriusza III.
Mianowanie przez papieża sędziów rozjemczych: biskupa krakowskiego, opata jędrzejowskiego i scholastyka łęczyckiego, nie przyspieszyło jednak jego zakończenia, ze względu na polską jednostronność komisji. Kiedy 2 sierpnia 1222 roku, a jest to ważna data w kontekście powstania naszego miasta, zmarł bezpotomnie Władysław Henryk, papież nakazał jego następcy, królowi czeskiemu Przemysłowi Ottokarowi I, zwrócić sporny teren biskupowi wrocławskiemu, ten jednak nie miał zamiaru pozbyć się złotonośnych posiadłości. Ponieważ władca Czech, był jednocześnie spadkobiercą Władysława Henryka, uznał że z tego powodu, prawo do kopalń powinno należeć do niego. Przejął więc i eksploatował dalej zagrabione przez brata tereny, nie dopuszczając nawet myśli o jakichkolwiek pertraktacjach z biskupem czy nawet papieżem. Honoriusz III natomiast podjął jeszcze jedną próbę zakończenia sporu, wysyłając w styczniu 1224 r. pismo żądające zwrotu Zlatych Hor. O ile treść obu listów była jednakowa, to ich ton był różny. Papież mógł w pierwszym liście, kierowanym do morawskiego margrabiego, pozwolić sobie na ostry i nakazujący ton. Przyzwalały na to względy polityczne. Natomiast drugi list, kierowany już do króla czeskiego, nakazywał użycie tonu perswazyjnego i pojednawczego. Papież starał się w nim przemówić do chrześcijańskiego sumienia Ottokara. Drugi list jest najstarszym zachowanym, źródłem pisanym dotyczącym naszych okolic. Ponieważ jednak nie wymieniono tutaj ani Zlatych Hor, ani Głuchołaz, niektórzy historycy z tego powodu podważają istnienie wówczas naszego miasta.
Zastanawiająca jest tutaj postawa pana tych ziem, czyli piastowskiego księcia Henryka Brodatego. Książę wrocławski nie interweniował natomiast ani kiedy biskup zawłaszczał sobie jego regal górniczy, ani też nie bronił posiadłości biskupich przed agresją Przemyślidów. Wnioskować więc można, że przynależność państwowa tych terenów nie była wówczas jednoznaczna, jest całkiem możliwe, że traktowano je jako morawską puszczę graniczną. Innego zdania jest natomiast autor przedwojennej historii Zlatych Hor prof. Józef Pfitzner. Według jego wersji, inicjatorem powyższego sporu, był właśnie Henryk Brodaty, który o złożach złota w okolicach zakładanych z tego powodu Zlatych Hor, wiedział dużo wcześniej niż biskup wrocławski i morawski margrabia. Wiadomo powszechnie, że książę był skłócony z biskupem, ze względu na wtrącanie się tego drugiego w sprawy polityczne, a przede wszystkim przejmowania przez biskupa przywilejów księcia. Kulminacyjnym punktem tego zatargu stała się kościelna klątwa rzucona na Brodatego. Książę, jedyny i prawowity władca Śląska, który przez całe życie popierał Kościół, nie mógł tego biskupowi darować. Ponieważ nie mógł, lub nie chciał wypowiedzieć mu jednocześnie otwartej wojny, cierpliwie czekał na okazję do zemsty. Znając zachłanność margrabiego Władysława, prawdopodobnie, powiadomił go potajemnie o znajdującym się po drugiej stronie granicznej przesieki złocie. Co było dolej już wiemy. W ten sposób, nie angażując się w otwartą wojnę z Kościołem, wrocławski książę, miał według Pfitznera, pomścić swoją krzywdę. Tworzenie dóbr biskupich w granicznej przesiece, budując tam Głuchołazy i zakładając związany z nimi system osadniczy, było nie tylko przekroczeniem granic jego kompetencji ale również granic jego majątków.
Tak więc powstanie Głuchołaz było wyłącznie odpowiedzią na zajęcie Zlatych Hor. Aby zapobiec bowiem, dalszym aneksjom Przemyślidów na Śląsku, biskup Wawrzyniec najpierw w zakolu Białej Głuchołaskiej wzniósł miasto i zamek zwany Ziegenhals, czyli dzisiejsze Głuchołazy. Następnie przybyłemu już wcześniej na te tereny, swemu wójtowi Wittigonowi, polecił przeprowadzić kolonizację przygranicznych terenów biskupstwa. Głuchołazy stały się ośrodkiem okręgu, a podporządkowani Wittigonowi zasadźcy czyli sołtysi, zakładali poszczególne wsie. W ten sposób, należące w tym momencie do Moraw, Zlate Hory otoczono całym wianuszkiem śląskich wsi. Oprócz Głuchołaz, powstały wówczas należące biskupa, Ondřejovice, Mikulovice, Konradów i nieistniejąca dzisiaj Leuchstenberk, a nieco później również Jarnołtówek. Ziem biskupich strzegł także zamek Leuchtein na stokach Kopy Biskupiej, chociaż w tym przypadku nie jest wykluczone, że założony został właśnie przez Władysława Henryka.
Warto w tym miejscu poświęcić wreszcie nieco więcej uwagi datom założenia Zlatych Hor i Głuchołaz. Oba miasta nie mają bowiem dokładnie sprecyzowanego momentu swego założenia. Zlate Hory przyjmują rok 1224, natomiast Głuchołazy rok 1222, chociaż wiadomo, że powstały jako przeciwwaga dla zajętych przez morawskiego margrabiego czeskiego dzisiaj miasteczka. Niektórzy historycy założenia Głuchołaz upatrują dziesięć lat później, w 1232 roku. Niewątpliwie oba miasta powstały przed 1263 rokiem, kiedy to po raz pierwszy, wspólnie wymienione są w liście biskupa wrocławskiego. Właśnie na podstawie tego dokumentu, wzorując się na czeskim badaczu tego zagadnienia, dr. Rudolfie Zuberze, spróbujmy rozstrzygnąć ten problem. Wspomniany list, biskup wrocławski Tomasz I, skierował do głuchołaskiego wójta, próbując rozstrzygnąć spór majątkowy, jaki powstał wśród spadkobierców założycieli miasta Vitigo i Zygfryda. Biskup Tomasz, pisze, że jego poprzednik, zmarły w 1232 roku, biskup Wawrzyniec, dla zabezpieczenia kasztelani otmuchowskiej, powierzył wójtostwo w Głuchołazach, pisane w tym przypadku Cigenals, swemu zaufanemu człowiekowi o imieniu Vitigo, który wcześniej zbudował je wraz z niejakim Zygfrydem. Dlatego też miasto musiało powstać jeszcze przed śmiercią biskupa., w trakcie sporu Wawrzyńca z margrabią morawskim Władysławem Henrykiem. Tymczasem, 22 sierpnia 1222 r., zmarł margrabia Władysław, a jego spadkobiercą został czeski król Przemysł Ottokar I, do którego teraz papież zaczął adresować swe listy w sprawie omawianego sporu. Interwencje papieskie na niewiele się jednak zdały i w ten sposób Zlate Hory pozostały w granicach morawskich, a dla obrony przed dalszymi morawskimi aneksjami na tym terenie założono, jeszcze przed śmiercią Władysława Henryka, Głuchołazy.
Tak więc, faktycznie rok 1222, wydaje się być najbardziej prawdopodobną datą powstania naszego miasta. Jednak krytyka źródeł historycznych, jest tak szerokim zagadnieniem, że definitywnego załatwienia tej kwestii, nie uda się chyba nigdy ustalić. Zatem śmiało możemy stwierdzić „miasto Głuchołazy liczy 780 lat”.




autor: Paweł Szymkowicz