Charakterystyka ogólna rejonu (objętego opracowaniem) Rejon turystyczno-wypoczynkowy położony jest w południowej części województwa opolskiego. Obejmuje tylko część dużej grupy górskiej Jeseników należącej do Sudetów Wschodnich. Góry Opawskie, ciągnące się wzdłuż granicy polsko-czechosłowackiej, są północnym przedgórzem Jesioników. Niewielki skrawek Gór Opawskich, leżący w granicach Polski, tworzy jedyny na Opolszczyźnie rejon turystyczny o charakterze górskim. Najwyższym wzniesieniem Gór Opawskich (i województwa opolskiego) jest Biskupia Kopa - 890 m n.p.m., a następnie Srebrna Kopa - 785 m n.p.m. Całość obszaru górskiego pokrywają kompleksy leśne iglasto-liściaste z pięknym naturalnym drzewostanem piętra roślinnego przedgórza o dużej i średniej przydatności dla turystyki. W większości są to lasy ochronne: glebochronne, wodochronne, uzdrowiskowo-klimatyczne. Obszar leży w strefie klimatu podgórskiego, średnia roczna temperatura powietrza waha się w granicach od 7,2 do 7,6oC. Warunki śnieżne przeciętne. Charakterystyczna jest duża zmienność klimatu lokalnego, zależnie od pory roku. Dogodne połączenia komunikacyjne z Opolem (autobusowe), Katowicami i Jelenią Górą (kolejowe) czynią ten ośrodek dogodnym dla turystyki pobytowej. Przez rejon ten przebiega jedna z trzech wielkich tras turystycznych Polski - droga karpacko-sudecka. Ponadto w Głuchołazach-Mikułowicach otwarte jest przejście graniczne dla turystów polskich i czechosłowackich, a także przejeżdżających tranzytem z innych krajów. Rejon o obszarze ca 77 km2 obejmuje północne stoki Gór Opawskich między miastem Prudnikiem i rzeką Prudnik na wschodzie oraz miastem Głuchołazy i rzeką Białą Głuchołaską na zachodzie i zamieszkiwany jest przez około 18 tys. mieszkańców stałych. Największą jednostką osadniczą jest miasto Głuchołazy liczące 13.950 mieszkańców. Dominującymi formami rekreacji na tym obszarze są: • wypoczynek świąteczny nad zbiornikiem wodnym w Pokrzywnej, • kolonie letnie i zimowiska, • wypoczynek (wczasy) w ośrodkach zakładowych, • lecznictwo sanatoryjne i wczasy lecznicze (na mniejszą skalę). Ruch turystyczny i wypoczynek koncentrują się aktualnie na obszarze: • wsi Jarnołtówka i Pokrzywnej, • miasta Głuchołaz. Informacja o planie Rozprzestrzenianie się skupisk miejskich miast Głuchołaz i Prudnika oraz postępujące procesy uprzemysłowienia stwarzają niebezpieczeństwo kurczenia się terenów wypoczynkowych oraz niszczenie walorów przyrodniczych. Szczególnie żywiołowe inwestowanie przez inwestorów przemysłowych w rejonie Głuchołazy - Jarnołtówek - Pokrzywna, dokonywane tylko z punktu widzenia własnego interesu, może doprowadzić do zaprzepaszczenia jego walorów przyrodniczych i krajobrazowych. Celem opracowania jest uratowanie tego terenu dla potrzeb wypoczynku i turystyki bazujących na walorach środowiska geograficznego, wybranie właściwych form rekreacji, zapewnienie racjonalnego ich rozmieszczenia w terenie i poprawnej realizacji zagospodarowania przestrzennego. Podstawą prawną jest ustawa o planowaniu przestrzennym z dnia 31. stycznia 1961 roku z zarządzeniami wykonawczymi. Plan ustala zasady i koncepcję zagospodarowania przestrzennego rejonu turystyczno-wypoczynkowego Głuchołazy - Jarnołtówek - Pokrzywna w sposób kompleksowy z podkreśleniem funkcji rekreacyjno-turystycznej i po zatwierdzeniu przez odpowiednie organa stanowić będzie podstawę prawną i merytoryczną do dalszej działalności lokalizacyjnej i inwestycyjnej na określonych terenach objętych opracowaniem. Plan ogólny, opracowany na okres perspektywiczny do 1990 roku, obejmuje następujące jednostki osadnicze: miasto Głuchołazy, wsie: Podlesie, Konradów, Jarnołtówek, Pokrzywna i Dębowiec - w granicach administracyjnych oraz częściowo tereny wsi Moszczanka, Łąka Prudnicka, Bodzanów, Charbielin oraz miasta Prudnika. W planie określono zasady struktury funkcjonalno-przestrzennej, a także: • zasady lokalizacji ośrodków wypoczynkowych, usługowych i budownictwa mieszkaniowego dla ludności związanej z obsługą rejonu, • zasady uzbrajania terenu w urządzenia infrastruktury technicznej, • układ komunikacji kołowej i kolejowej. Przyjęto zasadę ogólnego strefowania funkcjonalno-przestrzennego i wyznaczono następujące strefy: a. strefę osadnictwa turystycznego (obszary zainwestowania) - wsie Jarnołtówek, Pokrzywna, Skowronków, Dębowiec, Podlesie, miasto Głuchołazy wraz z nową dzielnicą sanatoryjno-wczasową i miasto Prudnik, b. strefę penetracji turystycznej - zalesiony kompleks górski Kopy Biskupiej, Srebrnej Góry, Góry Długota, Góry Parkowej i przełomowy odcinek Złotego Potoku, c. strefę otuliny ochronnej - północny pas terenów rolniczych oraz tereny górskie (wyższe i źródliskowe). Wielkość ruchu rekreacyjnego (chłonność) dla całego regionu ustalono w górnej granicy na 22 tysiące użytkowników. Z tego przypada na poszczególne formy wypoczynku (docelowe liczby miejsc noclegowych): - ośrodki wypoczynkowe stałe 7.800 - wczasy lecznicze, sanatoria i prewentoria 1.700 - kolonie 750 - obozowiska 1.250 - kwatery prywatne 800 - domy letniskowe 900 - campingi, pola namiotowe 2.200 - hotele, motele, zajazdy 350 - schroniska PTTK i szkolne 550 Razem: 16.500 - wypoczynek bez bazy noclegowej krótkoterminowej 5.700 Ogółem: 22.000 Według inwentaryzacji (stan 1975 r.) liczba miejsc noclegowych w ośrodkach wypoczynkowo-turystycznych i sanatoriach wynosiła ca 5.200, tj.: • miejsca wypoczynkowo-turystyczne • całoroczne2.100 • sezonowe2.500 • wczasy lecznicze, sanatoria, prewentoria 600 Wiodącymi problemami są: 1) wypoczynek, 2) ochrona walorów przyrodniczych i krajobrazowych. ad 1) Wiodącą funkcją dla całego omawianego obszaru jest funkcja wypoczynkowa, określona przez plany wyższego rzędu (krajowy i regionalny). Plan kierunkowy turystycznego zagospodarowania Polski określa te funkcje jako równorzędną z innymi funkcjami gospodarczymi (rolnictwo, leśnictwo) na tym terenie przy założeniu, że inne funkcje nie będą sprzeczne z funkcjami turystycznymi. Po przeprowadzeniu analizy walorów turystycznych i dotychczasowego sposobu ich wykorzystania - plan ustala, że dominującą formą jest wypoczynek wakacyjno-urlopowy z lecznictwem uzdrowiskowym w rejonie Głuchołaz. Wydłużenie sezonu wypoczynkowego może mieć miejsce poprzez uatrakcyjnienie programu zagospodarowania. Projektuje się budowę krytych basenów, kilku hal sportowych i ujeżdżalni koni. Urządzenia te niezależnie od aury będą czynne w ciągu całego roku. Ponadto wypoczynek świąteczny - jako druga forma - występuje głównie w sezonie letnim. ad 2) Wychodząc z ogólnych zasad ochrony środowiska naturalnego zakłada się, że na całym obszarze chronione są walory przyrodnicze, jak i krajobrazowe. a. Walory przyrodnicze i ich ochrona Kopulaste wzniesienia gór z zalesionymi zboczami rozcięte są dolinami Białej Głuchołaskiej i Złotego Potoku. Duże znaczenie dla potrzeb wypoczynkowo-leczniczych tego rejonu ma szata roślinna, a zwłaszcza lasy, korzystnie wpływające na warunki klimatyczne (stan higieniczno-sanitarny, powietrza). Zgodnie z założeniami planu regionalnego województwa opolskiego, cały rejon objęty jest strefą chronionego krajobrazu. Z uwagi na planowane kompleksowe zagospodarowanie całego rejonu dla celów rekreacji i wypoczynku nie mogą tu być lokalizowane zakłady uciążliwe dla otoczenia i degradujące walory przyrodnicze. Niedopuszczalna jest również lokalizacja obiektów turystycznych o nieuporządkowanej gospodarce ściekowej. Zakładany napływ turystów stwarza konieczność ochrony wartości przyrodniczych zwartego kompleksu leśnego pokrywającego wzniesienia i góry. Znakowane szlaki turystyczne przekraczają długość 50 kilometrów i powinny być wystarczające dla uprawiania turystyki górskiej z przeprowadzeniem pewnych korekt, szczególnie między Jarnołtówkiem a Głuchołazami, tak aby nie przebiegały droga bitą przez wsie Starowice i Konradów, lecz bardziej na zachód w kierunku granicy państwowej poza zabudowanymi osiedlami wiejskimi. b. Walory krajoznawcze i ich ochrona Naturalnym walorom dodają wartości liczne zabytki architektury i stanowiska archeologiczne. Zabytki architektury Głuchołazy 1. Kościół parafialny p.w. św. Wawrzyńca, 2. Kościół pogrzebowy p.w. św. Rocha, 3. Pozostałości obwarowań miejskich, fragment murów ochronnych, baszta bramy głównej, 4. Wójtostwo przy ul. M. Nowotki, 5. Zabudowa placu Wolności (d. Rynek) n-ry 2, 3, 4, 6, 8, 11, 19, 20, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32, 24, 37, 6. Zabudowa ul. T. Kościuszki - domy nr 1, 3, 4, 14, 16, 20, 24, 44, 48, 7. Zabudowa ul. Wita Stwosza nr 5, 7, 10, 17, 19, Jarnołtówek 1. Zespół dworski (obecnie prewentorium): dwór, oficyna, parki, 2. Dom nr 115 Moszczanka 1. Dawna szkoła ewangelicka (obecnie dom nr 11) 2. Dom nr 65 Stanowiska archeologiczne Głuchołazy 1. Domniemane grodzisko średniowieczne datowane na XIII w. (obecnie prawdopodobnie za pasem granicznym po stronie czechosłowackiej), 2. Ślady po wyrobiskach poszukiwaczy złota. Rejon parku miejskiego i teren lasu przy drodze do przejścia granicznego. Pokrzywna 1. Góra Zamkowa - resztki zamku średniowiecznego. Dębowiec (rejon wsi Chocim) 1. Domniemane grodzisko średniowieczne (obecnie w obrębie miasta Prudnika). Wszelkie modernizacje, ewentualne wyburzenia zabytków architektury oraz prace ziemne w pobliżu stanowisk archeologicznych powinny się odbywać za zgodą i pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Reasumując - na piękno i urok tego zakątka posiadającego dogodne warunki do rozwoju różnych form wypoczynku i kontaktu z przyrodą składają się istniejące zainwestowania i znaczne walory krajobrazowe: • góry i wzniesienia o bogatej szacie roślinne, • przepływające rzeki o charakterze potoków górskich, • głęboko miejscami wcięta dolina z ekspozycją widokową, • malownicze kąpieliska w Pokrzywnej i Głuchołazach (z projektem budowy zbiorników zaporowych wykorzystywanych do rekreacji). Z uwagi na wymienione w skrócie walory oraz brak podobnych terenów górskich, atrakcyjnych w ciągu całego roku wzdłuż południowej granicy między Kłodzkiem a Cieszynem, rejon objęty opracowaniem powinien przejąć maksimum zainteresowania dla obsługi turystyki wypoczynkowej. Biuro Planowania Przestrzennego w Opolu kierowane przez mgr. inż. arch. Adama Birkenmayera prowadziło od września 1975 roku do marca 1977 roku prace nad inwentaryzacją stanu istniejącego i projektem zagospodarowania przestrzennego rejonu Gór Opawskich. Nadzór nad pracami pełnił kierownik Pracowni Planów Miejscowych "Zachód" (zachodnia część województwa) - mgr Bernard Gumprecht. W opracowaniu brało udział 15 osób, w tym czterech architektów (wśród nich kierownicy Urbanistycznych Zespołów Terenowych - Biura Planowania Przestrzennego z Nysy i Prudnika: Adam Podgórski i Marek Paprocki), inżynierowie innych specjalności, ekonomiści, geografowie oraz technicy do opracowań kartograficznych. Projekt planu składa się z części graficznej (5 plansz w skali 1:10.000 i 1: 2000), tekstu i opisu (łącznie ca 350 stron maszynopisu). Po zatwierdzeniu przez Wojewódzką Radę Narodową - będzie dokumentem obowiązującym przy realizacji rozwoju przestrzennego rejonu Gór Opawskich.
Franciszek Kamysz